Ֆիզիկական ակտիվությունն ու սպորտը տղամարդու առողջության և կյանքի որակի համար պարզապես «լավ սովորություն» չեն, այլ կենսաբանական անհրաժեշտություն։ Տղամարդու օրգանիզմն ունի որոշակի հորմոնալ և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններ, որոնց ճիշտ գործունեությունն ուղղակիորեն կապված է շարժման հետ։
Սպորտը և ֆիզիկական ակտիվությունը կոնկրետ խնդիրներ են լուծում տղամարդկանց համար: Ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում հետաքրքիր փաստեր այն մասին, թե ինչ ազդեցություն է ունենում սպորտը տղամարդկանց առողջության վրա:
Համալսարանական վերլուծական կենտրոնն է անդրադարձել թեմային:
Տեստոստերոնը տղամարդու հիմնական հորմոնն է, որը պատասխանատու է մկանային զանգվածի, էներգիայի, լիբիդոյի և նույնիսկ տրամադրության համար։ 30 տարեկանից հետո տղամարդկանց մոտ տեստոստերոնի մակարդակը բնականոն կերպով տարեկան նվազում է մոտ 1-2%-ով, բայց սպորտը դանդաղեցնում է այդ գործընթացը։
Ուժային մարզումները (ծանրություններով) և բարձր ինտենսիվության ինտերվալային մարզումները (HIIT) բնական ճանապարհով խթանում են տեստոստերոնի արտադրությունը, բարելավում սեռական առողջությունը, կանխում վաղաժամ ծերացումը և մկանների կորուստը։
Վիճակագրորեն տղամարդիկ ավելի հակված են սիրտ-անոթային հիվանդությունների (ինֆարկտ, կաթված, հիպերտոնիա), ընդ որում՝ ավելի երիտասարդ տարիքում, քան կանայք։
Կանոնավոր կարդիո մարզումները (վազք, հեծանիվ, լող, արագ քայլք) ամրացնում են սրտամկանը, իջեցնում են «վատ» խոլեստերինի (LDL) մակարդակը և բարձրացնում «լավը» (HDL)։ Սիրտ-անոթային հիվանդությունների առաջացման ռիսկը նվազում է 30-40%-ով`ֆիզիկական ակտիվության շնորհիվ։ Ակտիվությունը իջեցնում է ճնշումը, բարելավում խոլեստերինի ցուցանիշները և պահում անոթներն առաձգական։
Տղամարդիկ հաճախ ունենում են ճարպակալման «որովայնային» տեսակը, երբ ճարպը կուտակվում է որովայնի շրջանում և ներքին օրգանների շուրջը։ Սա ուղիղ ճանապարհ է դեպի ինսուլինակայունություն և II տիպի դիաբետ։
Ֆիզիկական ակտիվությունը մեծացնում է մկանների զգայունությունը ինսուլինի նկատմամբ։ Մկանները սկսում են գլյուկոզան արդյունավետորեն օգտագործել որպես էներգիայի աղբյուր։ Կանոնավոր շարժում կատարելը նվազեցնում է նաև 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի ռիսկը, որը տղամարդկանց մոտ ավելի հաճախ է հանդիպում։
Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ չափավոր ֆիզիկական ակտիվությունը բարելավում է փոքր կոնքի օրգանների արյան շրջանառությունը։
Ֆիզիկապես ակտիվ տղամարդկանց մոտ շագանակագեղձի բորբոքման և ադենոմայի զարգացման հավանականությունը զգալիորեն ավելի ցածր է։ Որոշ տվյալներով՝ այն նվազեցնում է նաև շագանակագեղձի քաղցկեղի ռիսկը։ Բացի դրանից, պահպանում է էրեկտիլ ֆունկցիան։
Տարիքի հետ կապված ոսկրային խտության կորուստը և հոդացավերը խնդիր են դառնում նաև տղամարդկանց համար, հատկապես նստակյաց կյանք վարողների մոտ։
Ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը ստիպում է ոսկրերին պահպանել իրենց խտությունը, իսկ հոդերի շուրջը ձևավորվող մկանային կորսետը թուլացնում է ողնաշարի և ծնկների վրա ընկնող ճնշումը։
Ֆիզիկական ակտիվությունը կանխարգելում է ողնաշարի ճողվածքները, արթրոզները, մեջքի ցավերը։
Կարևոր նկատառում՝ ամենավատ սովորությունը նստակյաց կյանքն է, նույնիսկ եթե օրը 1 ժամ մարզվում եք, բայց մնացած 10 ժամը նստած եք անցկացնում, ռիսկերը մնում են բարձր։ խորհուրդ է տրվում ամեն 30-60 րոպեն մեկ վեր կենալ ու քայլել 2-3 րոպե։
Սպորտն ազդում է ոչ միայն մարմնի, այլև տղամարդու էմոցիոնալ ու ինտելեկտուալ վիճակի վրա.
Ֆիզիկական ակտիվությունը տղամարդու առողջության հիմքերից մեկն է։ Դա միայն մկանների ու արտաքին տեսքի մասին չէ։ Ազդում է հորմոններից մինչև հոգեկան առողջություն ու կյանքի տևողություն։
Տղամարդիկ ավելի քիչ են խոսում սթրեսի ու դեպրեսիայի մասին, բայց ավելի հաճախ են բախվում դրանց։ Սպորտը բարձրացնում է էնդորֆինի, դոֆամինի և սերոտոնինի մակարդակը։ Այն բնական հակադեպրեսանտ է։ Ուժային մարզումները նաև բարձրացնում են ինքնավստահությունը և տալիս վերահսկողության զգացում։ Ըստ որոշ հետազոտությունների՝ ֆիզիկապես ակտիվ տղամարդիկ միջինում 4-7 տարի ավելի երկար են ապրում, քան նրանք, ովքեր չեն զբաղվում սպորտով։
Սպորտը տղամարդու համար շքեղություն չէ։ Դա կենսաբանական անհրաժեշտություն է՝ երկար, առողջ և ակտիվ կյանք ապրելու համար: Պետք է սկսել փոքրից. շաբաթական 3 անգամ 30 րոպե քայլքն արդեն հսկայական տարբերություն է։
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) խորհուրդ է տալիս շաբաթական առնվազն 150-300 րոպե չափավոր կամ 75-150 րոպե ինտենսիվ աերոբիկ ակտիվություն՝ համատեղված շաբաթական 2 օր ուժային մարզումների հետ։ Սա այն նվազագույնն է, որը տղամարդուն պահում է առողջ, կենսախինդ և արդյունավետ։
Ըստ «Ipsos»-ի և Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի (WEF) անցկացրած գլոբալ հարցումների՝ տղամարդիկ շաբաթական միջինում 90 րոպե ավելի շատ են տրամադրում սպորտին և ֆիզիկական վարժություններին, քան կանայք:
Եթե դիտարկենք կոնկրետ սպորտով զբաղվելու (կազմակերպված կամ անհատական) վիճակագրությունը, ապա ԵՄ երկրներում տղամարդկանց մոտ 47%-ը կանոնավոր (շաբաթական առնվազն մեկ անգամ) զբաղվում է սպորտով կամ ֆիզիկական ակտիվությամբ, մինչդեռ կանանց մոտ այդ ցուցանիշը 42% է: Ընդ որում, շաբաթական 150 րոպեի շեմը ԵՄ-ում հաղթահարում է տղամարդկանց 37%-ը և կանանց 29%-ը:
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում տղամարդկանց մոտ 28.3%-ը լիովին բավարարում է ինչպես աերոբիկ (սրտանոթային), այնպես էլ մկանային համակարգն ամրապնդող վարժությունների ուղեցույցներին (կանանց դեպքում՝ 20.4%):
Տղամարդիկ 12%-ով ավելի հակված են ընդգրկվելու կազմակերպված թիմային սպորտաձևերում (օրինակ՝ ֆուտբոլ, բասկետբոլ), քան կանայք, ովքեր հաճախ նախապատվությունը տալիս են ֆիթնեսին կամ անհատական մարզումներին:
Գիտական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ տղամարդկանց ակտիվությունը խիստ կապված է տարիքի և սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակի հետ:
Տղամարդկանց շրջանում սպորտով զբաղվելու հաճախականությունը տարիքի հետ կտրուկ նվազում է` ըստ Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման ամերիկյան կենտրոնի տվյալների.
Հատկանշական է, որ բարձրագույն կրթություն և բարձր եկամուտ ունեցող տղամարդիկ կրկնակի շատ են ժամանակ տրամադրում սպորտին, քան ցածր սոցիալ-տնտեսական պայմաններում գտնվողները: Օրինակ, աղքատության շեմից բարձր գտնվող տղամարդկանց 32.4%-ն է ակտիվ, իսկ ցածր եկամուտ ունեցողների՝ միայն 16.2%-ը:
Ըստ գլոբալ մետա-վերլուծությունների` տարածաշրջանների պատկերը հետևյալն է.
Եվրոպա և Աֆրիկա` տղամարդկանց շրջանում առաջատար սպորտաձևը ֆուտբոլն է (soccer), որին հաջորդում է վազքը: Ամերիկյան և Ասիական-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում առաջին տեղում քայլքն է (առողջության համար), որին հաջորդում են վազքը, հեծանվասպորտը և մարզասրահային ֆիթնեսը:
Գիտականորեն ապացուցված է, որ կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվությունը տղամարդկանց շրջանում 35%-ով նվազեցնում է սրտանոթային հիվանդությունների ռիսկը և մոտ 20%-ով կրճատում դեպրեսիվ ախտանիշները։
Կարևոր դիտարկում Հայաստանի վերաբերյալ. Հայաստանը հանդիսանում է այն եզակի երկրներից մեկը, որտեղ տղամարդիկ ավելի թերակտիվ են (22.0%), քան կանայք (20.4%): Սա հակասում է համաշխարհային միտմանը, որտեղ սովորաբար տղամարդիկ ավելի շարժուն են։
ԱՀԿ հետազոտությունները ֆիզիկական ակտիվությունը բաժանում են 3 հիմնական մասի՝ աշխատանքային (ֆիզիկական աշխատանք), տրանսպորտային (քայլել կամ հեծանիվ քշել աշխատանքի գնալիս) և ազատ ժամանակի (սպորտ, մարզասրահ):
Հայաստանում և ԱՊՀ երկրներում պատկերը հետևյալն է. աշխատանք և տրանսպորտ` տղամարդկանց ընդհանուր շարժման ավելի քան 80%-ը բաժին է ընկնում ֆիզիկական աշխատանքին և տրանսպորտային քայլքին: Այսինքն՝ ակտիվությունը ոչ թե գիտակցված սպորտի արդյունք է, այլ առօրյա հոգսերի ու ֆիզիկական աշխատանքի:
Ազատ ժամանակ (սպորտ/ֆիթնես). այս ցուցանիշը չափազանց ցածր է: Հայաստանում չափահաս տղամարդկանց միայն մոտ 5-7%-ն է, որ ազատ ժամանակ կանոնավոր կերպով զբաղվում է կոնկրետ սպորտով կամ հաճախում մարզասրահ:
ԱՊՀ մի շարք երկրներում, այդ թվում` Ռուսաստանում և Բելառուսում, տղամարդիկ բավականին ակտիվ են մինչև 25 տարեկանը (դպրոցական, ուսանողական տարիներ, ֆուտբոլ, բակային սպորտ): Սակայն 30 տարեկանից հետո սպորտով զբաղվող տղամարդկանց թիվը կտրուկ նվազում է՝ կապված աշխատանքային գերզբաղվածության և «սպորտային մշակույթի» պակասի հետ: ԱՊՀ և հարևան երկրների տղամարդկանց շրջանում անձնական նախասիրություններով առաջատար են ֆուտբոլը (սիրողական/բակային), մարտարվեստները (ըմբշամարտ, բոքս՝ հատկապես Հայաստանում, Վրաստանում և Հյուսիսային Կովկասում) և վերջին տարիներին արագ տարածվող վազքային մշակույթը (մարաթոններ) ու Crosstraining/Street Workout-ը:
Հիմնական խնդիրը տարածաշրջանում, ըստ գիտնականների վերլուծության, Հայաստանում և հարևան երկրներում տղամարդկանց շրջանում սրտանոթային հիվանդություններից բարձր մահացությունը ուղիղ կապ ունի 30 տարեկանից հետո ակտիվ սպորտից հեռանալու և նստակյաց կենսակերպին անցնելու հետ: