Հիպերտոնիայի (զարկերակային գերճնշման) դեմ պայքարի համաշխարհային օրը նշվում է ամեն տարի մայիսի 17-ին։
Այս նախաձեռնությունը սկսվել է 2005 թվականից՝ Հիպերտոնիայի համաշխարհային լիգայի կողմից, և նպատակ ունի բարձրացնել իրազեկվածությունը «լուռ մարդասպան» հանդիսացող այս հիվանդության վերաբերյալ։
Օրվա հիմնական նպատակներն են. իրազեկման բարձրացումը`բնակչությանը տեղեկացնելով արյան բարձր ճնշման վտանգների և դրա կանխարգելման ուղիների մասին, խրախուսել մարդկանց պարբերաբար չափել զարկերակային ճնշումը և կանխարգելել հիվանդությունը` կարևորելով առողջ ապրելակերպը, ճիշտ սննդակարգը և ֆիզիկական ակտիվությունը։
Օրվա թեման է՝ «Միասին վերահսկենք հիպերտոնիան. պարբերաբար ստուգե՛ք ձեր արյան ճնշումը, հաղթե՛ք լուռ մարդասպանին»:
Հիպերտոնիան վաղաժամ մահվան հիմնական պատճառներից մեկն է ամբողջ աշխարհում, այն սիրտ-անոթային հիվանդությունների (ինսուլտ, սրտի կաթված) գլխավոր պատճառներից է, ուստի այս օրը կարևորում է վաղ ախտորոշումը։
Հիպերտոնիան կամ զարկերակային գերճնշումը ժամանակակից բժշկության ամենալուրջ մարտահրավերներից է, որը հաճախ անվանում են «լուռ մարդասպան», քանի որ այն երկար ժամանակ կարող է ընթանալ առանց տեսանելի ախտանիշների։ Ըստ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) և վերջին գիտական հետազոտությունների 2024 թվականի տվյալներով աշխարհում 30-79 տարեկան շուրջ 1.4 միլիարդ մարդ ապրում է հիպերտոնիայով, որը կազմում է տվյալ տարիքային խմբի բնակչության 33%-ը։ Հիպերտոնիկների մոտ 44%-ը կամ շուրջ 600 միլիոն մարդ չգիտի իր հիվանդության մասին։ 46%-ին կամ 630 միլիոնին է հաջողվում ախտորոշել և բուժել գերճնշումը և պացիենտների միայն 23%-ին կամ 320 միլիոնին է հաջողվում արդյունավետորեն վերահսկել զարկերակային ճնշումը թիրախային մակարդակում։ 30-79 տարեկան հիպերտոնիա ունեցող մեծահասակների երկու երրորդը ապրում է ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում։
Յուրաքանչյուր տարի աշխարհում գերճնշումային հիվանդության պատճառով ավելի քան 9.4 միլիոն մարդ է մահանում։ Գերճնշումային հիվանդության հետ են կապում ՍԱՀ-ից մահվան բոլոր դեպքերի 20-50% և ընդհանուր մահվան դեպքերի 13%-ը:
Հայաստանում, ըստ պաշտոնական վիճակագրական տվյալների, 2023 թվականին զարկերակային գերճնշումային հիվանդության առաջնակի հիվանդացության մակարդակը կազմել է 1042.1 դեպք 100 000 բնակչի հաշվով։ Այն գրեթե չի փոփոխվել 2015 թվականի համեմատությամբ (1039.0/100.000): Միևնույն ժամանակահատվածում, սակայն, զարկերակային գերճնշմամբ պայմանավորված մահացության ցուցանիշը 1.6 անգամ նվազել է՝ 23.3-ից հասնելով 14.9/100.000։
Ոչ վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարի գլոբալ նպատակներից մեկը 2010-2025 թվականների ընթացքում անվերահսկելի հիպերտոնիայի տարածվածության 25%-ով կրճատումն է եղել, իսկ մինչև 2030 թվականը` 33%-ով։
Այն հանդիսանում է սիրտ-անոթային հիվանդություններից վաղաժամ մահացության հիմնական պատճառը ողջ աշխարհում։
Ըստ Սրտաբանների եվրոպական միության (ESC) և Ամերիկյան սրտաբանական ասոցիացիայի (AHA) ուղեցույցների, զարկերակային ճնշման (ԶՃ) մակարդակները սահմանվում են հետևյալ կերպ.
| Կատեգորիա | Սիստոլիկ (վերին) ԶՃ |
| Օպտիմալ | <120 մմ սնդ. սյուն |
| Նորմալ | 120-129 մմ սնդ. սյուն |
| Բարձր նորմալ | 130-139 մմ սնդ.սյուն |
| 1-ին աստիճանի հիպերտոնիա | 140-159 մմ սնդ.սյուն |
| 2-րդ և բարձր աստիճան | ≥160 մմ սնդ. սյուն |
Գիտականորեն ապացուցված է, որ հիպերտոնիան ունի բազմագործոնային բնույթ. Ժառանգականությունը զգալի դեր ունի, սակայն այն հաճախ իրացվում է կենսակերպի գործոնների ազդեցությամբ։
Նատրիումի և կալիումի հավասարակշռությունը` աղի (NaCl) չարաշահումը բերում է հեղուկի կուտակման և անոթների դիմադրողականության բարձրացման։
Ռենին-անգիոտենզինային համակարգ` այս հորմոնալ համակարգի գերակտիվությունը հիմնական մեխանիզմներից է, որի վրա ազդում են ժամանակակից դեղամիջոցների մեծ մասը։
Անոթային կարծրություն (Stiffness). Տարիքի հետ անոթների առաձգականության կորուստը բնականոն բարձրացնում է ճնշումը։
Հիպերտոնիան ոչ թե պարզապես թիվ է սարքի վրա, այլ «թիրախ-օրգանների» վնասման գործընթաց.
Կանխարգելման և կառավարման գիտական մոտեցումների առումով ժամանակակից բժշկությունը շեշտը դնում է DASH դիետայի (Dietary Approaches to Stop Hypertension) և ֆիզիկական ակտիվության վրա, մասնավորապես.