Հայաստանյան վերջապես մի փոքր ուշացումով եկած ամառը լիարժեք երաշխիք չէ վիտամին D-ի դեֆիցիտից խուսափելու համար, չնայած մեր երկրի արևոտ կլիմային և առատ արևային օրերին։ Համաձայն Հայաստանում անցկացված լայնածավալ գիտական հետազոտության, որն իրականացվել է հենց ամռան ամիսներին, (Hutchings N, Babalyan V, et all. Vitamin D status in Armenian women: a stratified cross-sectional cluster analysis. Eur J Clin Nutr. 2022 Feb;76(2):220-226. doi: 10.1038/s41430-021-00934-1. Epub 2021 May 13. PMID: 33986494; PMCID: PMC8821010.), հայաստանյան կանանց ավելի քան 54%-ն ունի վիտամին D-ի անբավարարություն, իսկ մոտ 13%-ի մոտ առկա է խորը դեֆիցիտ։
Այս ցուցանիշն էլ ավելի բարձր է մայրաքաղաք Երևանի բնակիչների շրջանում։
«Հերացի» վերլուծականի փոխանցմամբ` կան մի քանի առանցքային պատճառներ, թե ինչու տաք ու արևոտ հայաստանյան ամառը միշտ չէ, որ լրացնում է այս վիտամինի պակասը, և ինչ առանձնահատկություններ պետք է հաշվի առնել.
- Բարձր ջերմաստիճան և փակ տարածքներ. Հայաստանում ամառային կեսօրին ջերմաստիճանը հաճախ անցնում է 35-40°C-ը։ Այս պատճառով մարդիկ խուսափում են դրսում գտնվելուց և օրվա մեծ մասն անցկացնում են օդորակիչներով փակ տարածքներում (տանը, գրասենյակում)։ Պատուհանի ապակին ամբողջությամբ կլանում է ուլտրամանուշակագույն B (UVB) ճառագայթները, ինչի պատճառով սենյակում նստած ժամանակ վիտամին D չի սինթեզվում։
- Աշխարհագրական դիրք և մաշկի տիպ. Հայաստանի բնակչության մեծ մասն ունի III և IV տիպի մաշկ (միջերկրածովյան/բաց թուխ)։ Մաշկում առկա բնական գունանյութը՝ մելանինը, գործում է որպես բնական արգելք ճառագայթների դեմ, ինչի պատճառով հայերին անհրաժեշտ է 3-4 անգամ ավելի երկար մնալ արևի տակ նույն քանակությամբ վիտամին D ստանալու համար, քան հյուսիսային եվրոպացիներին։
Իսկ ինչպե՞ս ճիշտ օգտագործել հայաստանյան ամառը
- «Անվտանգ» ժամեր. Ուղիղ արևի տակ առանց պաշտպանության մնացեք մինչև ժամը 11:00-ն կամ 16:30-ից հետո։ Այս ժամերին այրվածք ստանալու ռիսկը ցածր է, բայց վիտամինի սինթեզը դեռ տեղի է ունենում:
- Կարճատև լոգանքներ. Բավարար է շաբաթական 3-4 անգամ, 15-20 րոպե բաց ձեռքերով ու ոտքերով գտնվել արևի տակ։ Դրանից հետո արդեն պետք է քսել արևապաշտպան միջոցներ։
- Լեռնային շրջանների առավելությունը. Եթե ամռանը հանգստանում եք Սևանում, Դիլիջանում, Ծաղկաձորում կամ այլ բարձրադիր վայրերում, հիշեք, որ յուրաքանչյուր 1000 մետր բարձրության հետ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումն ուժեղանում է մոտ 10-12%-ով։ Այստեղ վիտամինն ավելի արագ է սինթեզվում, բայց այրվելու վտանգը նույնպես զգալի մեծ է։
Այսպիսով, ամռանը կուրորեն հույսը դնել միայն արևի վրա պետք չէ։ Եթե աշխատում եք գրասենյակում, նույնիսկ օգոստոսին կարող եք ունենալ վիտամին D-ի խիստ պակաս, իսկ այն կենսական նշանակություն ունի օրգանիզմի համար՝ կարգավորելով կալցիումի յուրացումը, ոսկրերի ամրությունը և իմուն համակարգի բնականոն աշխատանքը։ Ամառային արևը դրա սինթեզման ամենաարդյունավետ և բնական աղբյուրն է։
Վիտամին D-ի մակարդակը հնարավոր է համալրել նաև սննդակարգի միջոցով (յուղոտ ձուկ, ձվի դեղնուց, սունկ)։
Վիտամին D-ի լրացուցիչ ընդունումը (հավելումների տեսքով) անհրաժեշտ է այն մարդկանց, ովքեր ունեն արյան մեջ դրա ցածր մակարդակ կամ պատկանում են դեֆիցիտի բարձր ռիսկային խմբերին: Քանի որ միայն սննդի միջոցով դրա օրական պահանջը լրացնելը դժվար է, առողջապահական միջազգային կազմակերպությունները հստակ սահմանում են այն խմբերը, ում խորհուրդ է տրվում ընդունել այս վիտամինը:
- Նորածիններ և մինչև 5 տարեկան երեխաներ. Մայրական կաթը պարունակում է շատ քիչ քանակությամբ վիտամին D: Կրծքով կերակրվող երեխաներին ռախիտից պաշտպանելու համար նշանակվում են հատուկ կաթիլներ:
- Տարեցներ (65 տարեկանից բարձր). Տարիքի հետ մաշկի՝ արևից վիտամին D սինթեզելու հատկությունը զգալիորեն նվազում է, ինչպես նաև թուլանում է երիկամների ֆունկցիան, որոնք ակտիվացնում են այդ վիտամինը:
- Հղիներ և կերակրող մայրեր. Նրանց օրգանիզմում վիտամին D-ի պահանջն աճում է՝ պտղի կամ երեխայի ոսկրային համակարգի ձևավորման համար:
- Արևից խուսափողներ. Մարդիկ, ովքեր երկար ժամանակ անցկացնում են փակ տարածքներում կամ կրում են ամբողջ մարմինը փակող հագուստ:
- Մուգ մաշկ ունեցողներ. Մաշկի մեջ եղած մելանինը նվազեցնում է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների կլանումը, ինչի պատճառով վիտամինի սինթեզն ավելի դանդաղ է կատարվում:
- Ճարպակալում ունեցող անձինք. Ավելորդ ճարպային հյուսվածքը կլանում և կապում է վիտամին D-ն՝ թույլ չտալով, որ այն բավարար քանակով անցնի արյան մեջ:
- Աղեստամոքսային խնդիրներ ունեցողներ. Քանի որ վիտամին D-ն ճարպալույծ է, դրա յուրացումը խանգարվում է այնպիսի հիվանդությունների դեպքում, ինչպիսիք են ցելիակիան, Կրոնի հիվանդությունը կամ ստամոքսի շունտավորման վիրահատությունից հետո:
Այնուամենայնիվ, պետք է հաշվի առնել, որ վիտամին D-ն կուտակվում է օրգանիզմում, և դրա անվերահսկելի, մեծ քանակությամբ ընդունումը կարող է վնասել երիկամներն ու սրտանոթային համակարգը։ Ճիշտ դեղաչափը պետք է ընտրի միայն բժիշկը։
