Սեպտեմբերի 10-ը՝  Ինքնասպանությունների կանխարգելման համաշխարհային օր

Սեպտեմբերի 10-ը նշվում է որպես Ինքնասպանությունների կանխարգելման համաշխարհային օր։ 2026 թվականը «Փոխենք ինքնասպանության մասին խոսույթը» խորագրով եռամյա արշավի եզրափակիչ տարին է, իսկ դրա հիմնական կոչն է՝ «Սկսենք զրույցը»։ Նպատակն է նվազեցնել խարանը, վիճարկել վնասակար կարծրատիպերը և ձևավորել միջավայր, որտեղ հոգեբանական ճգնաժամ ապրող մարդը կարող է խոսել ու ժամանակին օգնություն ստանալ։ Օրը 2003 թվականին նախաձեռնել է Ինքնասպանությունների կանխարգելման միջազգային ասոցիացիան՝ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հետ համատեղ։

          ԱՀԿ-ի՝ 2025 թվականին հրապարակված «Suicide worldwide in 2021: global health estimates» զեկույցի համաձայն 2021 թվականին աշխարհում ինքնասպանության հետևանքով մահացել է շուրջ 727 հազար մարդ, իսկ շատ ավելի մեծ թվով մարդիկ կատարել են ինքնասպանության փորձ։ Տարիքային ստանդարտացված համաշխարհային ցուցանիշը կազմել է 8.9 դեպք՝ 100 հազար բնակչի հաշվով։ Տարբերությունը սեռերի միջև զգալի է։ Տղամարդկանց շրջանում ցուցանիշը կազմել է 12.3, իսկ կանանց շրջանում՝ 5.6 դեպք՝ 100 հազարի հաշվով։ Այսպիսով, տղամարդկանց ցուցանիշը շուրջ 2.2 անգամ բարձր է եղել։ Միջազգային տվյալները ցույց են տալիս նաև, որ՝

• ինքնասպանությունների 73%-ը տեղի է ունենում ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում,
• դեպքերի 56%-ը տեղի է ունենում մինչև 50 տարեկանը,
• 15–29 տարեկանների շրջանում ինքնասպանությունը մահվան պատճառների շարքում երրորդն է,
• նույն տարիքային խմբում այն երկրորդ պատճառն է կանանց և երրորդը՝ տղամարդկանց շրջանում։

2000–2021 թվականներին ինքնասպանությունից մահացության տարիքային ստանդարտացված համաշխարհային ցուցանիշը նվազել է 35%-ով։ Սակայն առաջընթացի ներկայիս տեմպը բավարար չէ 2030 թվականի միջազգային նպատակին հասնելու համար։ Եթե քայլեր չձեռնարկվեն, ակնկալվող նվազումը կլինի միայն շուրջ 12%՝ նախատեսված մեկ երրորդի փոխարեն։

          Ինքնասպանությունն առանձին իրադարձության կամ մեկ գործոնի պարզ հետևանք չէ։ Ռիսկը ձևավորվում է հոգեբանական, սոցիալական, կենսաբանական, մշակութային և միջավայրային գործոնների փոխազդեցությունից։ Հետևաբար յուրաքանչյուր դեպք միայն ընտանեկան ողբերգություն չէ, այլ հանրային առողջության խնդիր, որը պահանջում է համակարգային և միջգերատեսչական մոտեցում։

          Հայաստանի Հանրապետության վիճակագրական կոմիտեի՝ 2025 թվականի հունվար–դեկտեմբերի սոցիալ-տնտեսական վիճակի վերաբերյալ հրապարակման մեջ ներկայացված են ՀՀ ՆԳՆ ոստիկանության ինֆորմացիոն կենտրոնի տվյալները։ Ըստ տվյալների՝ 2023 թվականին Հայաստանում գրանցվել է ինքնասպանության և ինքնասպանության փորձի ընդհանուր 649 դեպք, որոնցից 198-ը՝ ինքնասպանության, իսկ 451-ը՝ ինքնասպանության փորձի դեպքեր։ 2024 թվականին ընդհանուր թիվը հասել է 853-ի՝ ներառելով ինքնասպանության 179 և ինքնասպանության փորձի 674 դեպք։ 2025 թվականին գրանցվել է ընդհանուր 858 դեպք, որոնցից 199-ը՝ ինքնասպանության, իսկ 659-ը՝ ինքնասպանության փորձի դեպքեր։ Այսպիսով, 2024 թվականի համեմատ 2025 թվականին ինքնասպանության դեպքերի թիվն ավելացել է 20-ով կամ 11.2%-ով, մինչդեռ ինքնասպանության փորձերի թիվը նվազել է 15-ով կամ 2.2%-ով։ Ինքնասպանության և ինքնասպանության փորձերի ընդհանուր թիվն ավելացել է ընդամենը 5-ով կամ 0.6%-ով՝ մնալով գրեթե անփոփոխ։ 2025 թվականի ինքնասպանության 199 դեպքերից 150-ը գրանցվել է տղամարդկանց, իսկ 49-ը՝ կանանց շրջանում։ Այսինքն՝ տղամարդկանց բաժին է ընկել մահվան ելքով դեպքերի 75.4%-ը։

Տարիքային բաշխմամբ մահվան ելքով 199 դեպքերից կազմում է՝

• 120 դեպք գրանցվել է 30–65 տարեկանների շրջանում,
• 48 դեպք՝ 65 և բարձր տարիքի անձանց շրջանում,
• 27 դեպք՝ 18–29 տարեկանների շրջանում,
• 4 դեպք՝ մինչև 17 տարեկանների շրջանում։

Ինքնասպանության 659 փորձերից

• 415 դեպք գրանցվել է 30–65 տարեկանների շրջանում,
• 146 դեպք 18–29 տարեկանների շրջանում,
• 55 դեպք 65 և բարձր տարիքի անձանց շրջանում,
• 43 դեպք մինչև 17 տարեկանների շրջանում։

          Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի մինչև 17 տարեկանների շրջանում գրանցված փորձերի փոփոխությունը, 2024 թվականի 19 դեպքի փոխարեն 2025 թվականին գրանցվել է 43 դեպք։ Փոքր թվաքանակների դեպքում մեկ տարվա տատանումը դեռ չի ապացուցում երկարաժամկետ աճի միտում, սակայն այն ազդակ է՝ երեխաների և դեռահասների հոգեկան առողջության ծառայությունների, դպրոցներում դեպքերի վաղ հայտնաբերման և ուղղորդման համակարգերի ուժեղացման համար։

          ԱՀԿ-ի LIVE LIFE մոտեցումը առանձնացնում է ինքնասպանությունների կանխարգելման չորս ապացուցողական ուղղություն՝

• վտանգավոր միջոցների հասանելիության սահմանափակում,
• ինքնասպանությունների մասին պատասխանատու լրատվական հաղորդակցություն,
• երեխաների և երիտասարդների սոցիալ-հուզական հմտությունների զարգացում,
• ռիսկի տակ գտնվող անձանց վաղ հայտնաբերում, գնահատում, աջակցություն և շարունակական հսկողություն։

Հայաստանի համար առաջնահերթ են նաև առողջապահական, ոստիկանության և քաղաքացիական կացության տվյալների համադրումը, ինքնասպանության փորձից հետո պարտադիր շարունակական աջակցությունը, առաջնային օղակի մասնագետների վերապատրաստումը, դպրոցներում անվտանգ ուղղորդման հստակ ընթացակարգերի ներդրումը և հասանելի ճգնաժամային ծառայությունների զարգացումը։ Լռությունը կարող է խորացնել մեկուսացումը, իսկ ժամանակին սկսված, կարեկցող զրույցը կարող է դառնալ օգնության առաջին քայլը։

          Երբ մարդը գտնվում է վտանգի մեջ, անհրաժեշտ է զանգահարել 112, ապահովել անվտանգ միջավայր և նրան մենակ չթողնել մինչև մասնագիտական օգնության ժամանումը։