«Մարդը, ով չի կարդում, ոչ մի առավելություն չունի նրա նկատմամբ, ով չի կարող կարդալ», – Մարկ Տվենի այս արտահայտությունը չի կորցնում իր հրատապությունը մեր օրերում, երբ հասարակությունը` տարված սոցիալական ցանցերով և արագ տեղեկատվության տարափով, անտեսում է գիրք կարդալու կարևոր սովորությունը։
Վիճակագրությունը փաստում է, որ, օրինակ, ԱՄՆ–ում վերջին 20 տարիներին «զբաղվելու համար օրվա ընթացքում գիրք կարդացողների» մասնաբաժինը զգալի նվազել է. 28%-ից դարձել է 16%։ Բայց նրանք, ովքեր շարունակում են կարդալ, ավելի շատ ժամանակ են հատկացնում ընթերցանությանը՝ նպաստելով հրատարակչությանը։ Մեծ Բրիտանիայում երիտասարդների ընթերցանության մակարդակը շարունակում է մնալ բարձր, գրքերի վաճառքի եկամուտներն աճում են, գրախանութներն ընդլայնում են ցանցերը։
Աշխարհում երիտասարդների մոտ ընթերցանության հետաքրքրությունը զգալի նվազել է․ «Reading Agency»-ի վերջին տվյալներով՝ 16–24 տարեկանների 55%-ին դժվար է կենտրոնանալ ընթերցանության վրա, իսկ 53%-ը չափահասներ են, որոնք պարբերաբար չեն կարդում, թեև բազմազան ընթերցման ձևեր՝ աուդիոգրքեր, առանձին էջեր, գրավում են նրանց ուշադրությունը։ Ժամանակակից ուսումնասիրություններում շեշտը դրվում է թվային ընթերցանության օգտակարության վրա. օրինակ՝ “Financial Times”-ում նշվում է, որ հետազոտողները խորհուրդ են տալիս փոքր հեքիաթներ, աուդիոգրքեր և ընթերցման հատուկ միջավայրեր ստեղծել՝ ուշադրությունը վերականգնելու համար։
Չինաստանում իրականացված հետազոտության արդյունքներով՝ մինչև 2024 թվականը մեծահասակների 82.1%-ն ուներ գիրք կարդալու սովորություն։ Մարդիկ միջին հաշվով կարդում են 4.8 տպագիր և 3.5 թվային գիրք տարեկան, իսկ աուդիոգրքեր լսում է 38.5%-ը։
Այսպիսով, համաշխարհային գրքասիրության ուսումնասիրության մոտավոր տվյալներով՝ միջին հաշվով մարդը կարդում է տարեկան մոտ 4.2 գիրք։
Ինչպիսի՞ն է իրավիճակը Հայաստանում․ ըստ World Population Review-ի՝ 2025 թվականին Հայաստանը զբաղեցնում է 63-րդ տեղը 98 երկրներից, և միջինում մեկ անձն ընթերցում է տարեկան միայն 4.29 գիրք, այսինքն` համաշխարհային միջինից մի փոքր ավելի։
Ընդհանուր առմամբ, Հայաստանում ընթերցանության մշակույթը զարգանում է, սակայն ծնողների, ուսուցիչների, հրատարակիչների և պետական աջակցության համատեղ ջանք է պահանջվում՝ ընթերցանության կարևորության ընդգծման և մատչելիության բարձրացման համար։
Ընթերցման շուկայի տեսանկյունից՝ 2025 թվականին Հայաստանի շուկայում գրախանութների եկամուտը կազմել է մոտ 2.79 միլիոն ԱՄՆ դոլար, և շուկան ունի տարեկան գրեթե 8.2%-ոց աճի կանխատեսում՝ մինչև 2030թ․ հասնելով 4.14 միլիոն դոլարի։
Ինչ վերաբերում է բժիշկներին, ապա նրանք միջինում շաբաթական 3.4 ժամ են ծախսում բժշկական գրականության ընթերցանության վրա, որոնց մեծ մասը նվիրված է բժշկական գիտական ամսագրերին. հիվանդանոցի բժիշկները (3.9ժ/շ) ավելի շատ են կարդում, քան ոչ ստացիոնար պրակտիկայում աշխատողները (2.7 ժ/շ)՝ համաձայն հետազոտության արդյունքների: Բժշկական ամսագրերը տարածաշրջանային մակարդակում բավական հաճախակի են ընթերցվում, իսկ հինգ լավագույն միջազգայինների (BMJ, Lancet, NEJM, JAMA) դեպքում ամեն հինգերորդ բժիշկն աշխարհում դառնում է դրանց ընթերցողը։ Նշվում է, որ ավագ բժիշկները (մեծ տարիքի) ավելի շատ հոդվածներ են կարդում, իսկ պարգևների, գիտական աստիճանների դեպքում ընթերցման քանակությունը նաև աճում է. օրինակ՝ ձեռքբերումներ ունեցող բժիշկները միջինում 18 հոդված են կարդում ամսական, մյուսները՝ 10.1։
Համարվում է, որ բժիշկների շրջանում ընթերցանության նախասիրությունը նվազեցնում է հուզական այրման /burnout/-ի ռիսկը: Նրանք, ովքեր մշտապես կարդում են, գնահատվում են որպես ավելի քիչ «burnout»-ի հակում ունեցողներ։
Այսպիսով, ընթերցանությունը թե՛ հասարակության, թե՛ բժիշկների շրջանում մնում է կարևոր սովորույթ։ Հայաստանում ընթերցանության մակարդակը համեմատաբար ցածր է, սակայն աճի միտում ունի։ Բժիշկների համար ընթերցանությունը հիմնականում մասնագիտական է և ուղղված է գիտելիքի թարմացմանն ու որակյալ բուժօգնության ապահովմանը։ Միևնույն ժամանակ այն կարող է նաև կանխարգելել մասնագիտական այրման երևույթը։