Սեպսիսը կյանքին սպառնացող վիճակ է, երբ օրգանիզմի արձագանքը վարակին հանգեցնում է սեփական հյուսվածքների և օրգանների վնասմանը։ Դա կարող է բերել ցնցումների, բազմապրոֆիլ օրգանների անբավարարության, հաշմանդամության և մահվան, հատկապես երբ հիվանդությունը ուշ ախտորոշվում է կամ ժամանակին բուժում չի իրականացվում։ «Հերացի» վերլուծական կենտրոնն է անդրադարձել թեմային: Հարկ է նշել, որ սեպսիսը շատ վարակիչ հիվանդությունների մահվան գլխավոր պատճառներից է՝ ներառյալ բակտերիալ, վիրուսային, սնկային ախտածիններն ու մակաբույծները (օրինակ՝ մալարիայի հարուցիչները)։
Այն կազմում է մոտ 1-ից 5 մահվան պատճառը։ Չնայած բժշկության նվաճումներին՝ սեպսիսի 30օրյա մահացությունը շարունակում է բարձր մնալ նույնիսկ զարգացած երկրներում՝ Հյուսիսային Ամերիկայում (33.7%) և Եվրոպայում (32.5%)։ Բացի այդ, սեպսիսով հանդերձ ապաքինված մարդիկ հաճախ վերապրում են երկարաժամկետ հետևանքներ, որոնք խաթարում են կյանքի որակը ու պահանջում մասնագիտական հետկարիք՝ վերականգնման ձևով։
Պատմությունը. 2012 թ.-ին սեպսիսի դեմ պայքարի գլոբալ դաշինքի նախաձեռնությամբ նշվեց Սեպսիսի դեմ պայքարի համաշխարհային օրը, որին մասնակցում են շուրջ 170 երկրի շահագրգիռ կողմեր։ 2024 թ.-ին օրն առանձնացվեց մինչև 2030 թ.-ը սեպսիսի դեմ պայքարի համաշխարհային օրակարգի պատմական հռչակմամբ։
Այս տարվա կարգախոսն է՝ «5 ՓԱՍՏ, 5 ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ», որը ընդգծում է սեպսիսի հինգ կարևոր ճշմարտություններն ու հինգ հրատապ միջոցառումները, որոնք կարող են միլիոնավոր կյանքեր փրկել։
Անդրադառնանք սեպսիսի վերաբերյալ 5 փաստի
Փաստ 1. Սեպսիսը համարվում է վարակից մահվան գլխավոր պատճառը աշխարհով մեկ։ Յուրաքանչյուր ~3 վայրկյանը մեկ մարդ է մահանում սեպսիսից։ ԱՀԿ–ի գնահատմամբ՝ տարեկան գրանցվում է մոտ 48.9 միլիոն սեպսիսի դեպք, և մոտ 11 միլիոն մահ։ Օքսֆորդի տվյալներով՝ 2021 թ.-ին սեպսիսից մահացել է ~21 միլիոն մարդ, որոնցից ~4 միլիոնը՝ հակամանրէային կայունության պատճառով։
Փաստ 2. Սեպսիսը առավել փոխանցելի է խոցելի խմբերի շրջանում։ Գլոբալ բեռի 85%-ը կենտրոնացած է ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում՝ Աֆրիկա, Ասիա, Լատինական Ամերիկան, որտեղ բուժօգնության հասանելիությունը սահմանափակ է։ Առավել վտանգավոր է մինչև 5 տարեկան երեխաների և նորածինների համար։ Ուղղակիորեն հարվածում է նաև կանանց, տարեցների և իմունային խախտում ունեցող մարդկանց։
Փաստ 3. Սեպսիսից մահերի մեծ մասը կանխելի է։ Պետք է առաջնային կանխարգելում՝ իմունիզացիա, սանիտարահիգիենիկ միջոցներ, արագ պատվերով ախտորոշում և վաղ բուժում։ Երբ հակաբիոտիկներով բուժումը ուշացվում է, յուրաքանչյուր ժամը կարող է 0.4–7%–ով բարձրացնել մահվան ռիսկը։
Փաստ 4. 194 երկրներից միայն մոտ 15%–ն ունի ներդրում և ազգային քաղաքականություն սեպսիսի կանխարգելման համար։ Ներակայաբար, միայն որոշ देशोंում կան նպատակային գործողություններ՝ և՛ սեպսիսի, և՛ հակամանրէային կայունության դեմ։ Դա նշանակում է, որ անհրաժեշտ է ընդլայնել քաղաքական և ֆինանսական ուղիները։
Փաստ 5. Լուրջ և համընդհանուր միջոցներ են անհրաժեշտ սեպսիսի գլոբալ բեռը նվազեցնելու համար։ Կայուն զարգացման նպատակները մինչև 2030 թ.-ը չեն կարող լիովին իրականացվել առանց սեպսիսի դեմ արդյունավետ քայլերի։ Մասնավորապես՝ առողջապահական համակարգի ամբողջականության (առաջնային օգնությունից մինչև ինտենսիվ թերապիա և վերականգնում) ապահովումը և համաճարակային պատրաստվածությունը չափազանց կարևոր են։ উদাহরণ olaraq, COVID-19–ով ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքներում հիվանդների շուրջ 78%–ը գիտահետազոտություններով ունեցել է սեպսիսային դեպքեր։
«5 ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ» — հրատապ քայլեր սեպսիսի կանխարգելման և բուժման համար
Գործողություն 1. Յուրաքանչյուր երկրում մշակել և ֆինանսավորել արդյունավետ, ճշգրիտ պետական քաղաքականություններ՝ սեպսիսի դեմ պայքարի համար։
Գործողություն 2. Արտադրել ազգային ուղեցույցներ (պրոտոկոլներ) սեպսիսի հայտնաբերման և բուժման վերաբերյալ և կրթել բուժաշխատողներին։
Գործողություն 3. Առողջապահական մասնագետները պետք է առաջնահերթություն դարձնեն վաղ հայտնաբերմանն ու հետազոտություններին՝ արագ և արդյունավետ բուժում ապահովելու համար։
Գործողություն 4. Բարձրացնել հասարակական իրազեկվածությունը՝ կազմակերպելով ակտիվ տեղեկատվական արշավներ և ներգրավելով ԶԼՄ-ները, որոնք կարող են մեծ դեր ունենալ սեպսիսից կյանքեր փրկելու գործում։
Գործողություն 5. Առմեջ կամ արտակարգ իրավիճակների ժամանակ առաջնայինություն տալ սեպսիսի կանխարգելման, հայտնաբերման և բուժման միջոցառումներին։
Մինչև 2030 թ.-ը սեպսիսի դեմ պայքարի գլոբալ օրակարգը պետք է դառնա համամիտ, ռեսուրսային և ռազմավարական ծրագրերի իրականացման հիմք՝ ուղղված սեպսիսի առողջարանային և տնտեսական բեռի նշանակալի նվազեցմանը՝ ԱՀԿ անդամ երկրների և շահագրգիռ կողմերի համատեղ ջանքերով։