Հոտի և հիշողության կապը շատ հին ժամանակներից նկատված երևույթ է, բայց գիտականորեն առաջին անգամ քննարկվել է դեռևս հին փիլիսոփաների մոտ։ Արիստոտելը (Ք.ա. IV դար) իր «De Anima»-ում («Հոգու մասին») աշխատությունում անդրադարձել է հոտառությանը՝ նշելով, որ հոտերը հաճախ առաջացնում են անցյալի հիշողություններ։ Հետագայում՝ արդեն XIX դարում, նյարդաբանական ուսումնասիրություններում (օրինակ՝ Ժան Մարտեն Շարկոյի և այլոց մոտ) սկսեց ավելի կոնկրետ քննարկվել հոտի ուղիղ կապը լիմբիկ համակարգի հետ՝ հիշողության և էմոցիաների կենտրոնում։ Իսկ առավել հայտնի դարձավ այս կապը Մարսել Պրուստի գրական նկարագրության («Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում», 1913թ.) շնորհիվ, որտեղ «մադլեն» խմորեղենի հոտը կենդանի հիշողություն է առաջ բերում։ Դրա համար էլ այսօր այս երևույթը հաճախ անվանում են «Պրուստի էֆեկտ»։
Այսպիսով, փիլիսոփայական մակարդակում այս մասին առաջինը խոսել է Արիստոտելը, գիտական մակարդակում՝ XIX դարի նյարդաբանները, գրական-մշակութային հանրահռչակման մեջ՝ Պրուստը։
Այսօր ժամանակակից նեյրոգիտությունն ունի պարզ բացատրություն, թե ինչու հոտն այդքան ուժեղ կապ ունի հիշողության և զգացմունքների հետ`
1. Ուղղակի ուղին դեպի լիմբիկ համակարգ, երբ մենք շնչում ենք հոտ, տեղեկությունը չի անցնում այն ուղիներով, որով անցնում են մյուս զգայարանները (տեսողություն, լսողություն), հոտառական նյարդաթելերն ուղիղ միանում են ամիգդալային (էմոցիաներ) և հիպոկամպին (հիշողություն)։ Այս ուղին շատ «կարճ» է, այսինքն՝ հոտը կարող է անմիջապես «բացել» հին հիշողություններ և զգացմունքներ՝ առանց ուղեղի «ռացիոնալ զտման»։
2. Էմոցիոնալ հիշողության ակտիվացում, քանի որ հոտի ազդանշաններն անմիջապես ակտիվացնում են ամիգդալան, հիշողությունը հաճախ ուղեկցվում է ուժեղ զգացմունքային երանգով (օրինակ՝ տատիկի տան հոտը, մանկության դաշտի հոտը)։
3. Հոտի «անվերահսկելի» բնույթը, ի տարբերություն տեսողական կամ լսողական հիշողությունների՝ հոտի հիշողությունները հազվադեպ ենք «հիշում ըստ ցանկության», դրանք սովորաբար ակտիվանում են անսպասելի՝ արտաքին հոտային ազդակով։
4. Պրուստի էֆեկտի նեյրոգիտական հիմքը իրականում գիտականորեն հաստատվել է․ հոտերը կարող են ավելի վառ և հստակ հիշողություններ առաջացնել, քան, օրինակ, նկարները կամ ձայները։
Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հոտային հիշողությունները երկարաժամկետ են և հաճախ ավելի դիմացկուն մոռացման նկատմամբ։ Կարճ ասած՝ հոտն ուղիղ կապ ունի մեր ուղեղի այն մասերի հետ, որոնք կառավարում են հիշողությունն ու զգացմունքները, ուստի այն գործում է շատ անմիջական և ուժեղ։
Հոտի և հիշողության ուժեղ կապն այսօր օգտագործվում է տարբեր թերապևտիկ մոտեցումներում․
Այսինքն՝ հոտերը ոչ միայն անցյալի հիշողություններն «արթնացնելու» հզոր գործիք են, այլև կարող են օգտագործվել հիշողությունը վերականգնելու, սթրեսը նվազեցնելու և ուսուցումը խթանելու համար։
Ահա մի քանի գործնական եղանակներ, թե ինչպես կարելի է գիտակցված օգտագործել հոտերը՝ հիշողությունը, տրամադրությունը և նույնիսկ արտադրողականությունը բարելավելու համար․
PTSD կամ տխրության դեպքում կարելի է աստիճանաբար կապել ծանր հիշողությունները ավելի չեզոք կամ դրական հոտերի հետ։ Սա կոչվում է հոտային ասոցիացիաների թերապիա։
Լավ է օգտագործել միայն մեկ հոտ, որպեսզի ուղեղն այն կապի կոնկրետ գործունեության կամ հիշողության հետ։ Հաճախ փոխելը կարող է խաթարել ասոցիացիաները։