Երևանի Մխիթար Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր, ԱՄՆ Կալիֆոռնիայի Cedars-Sinai բժշկական համալսարանի Աղիների բորբոքային հիվանդությունների (IBD) ինստիտուտի գործառնությունների տնօերն, Օնկոբիոբանկավորման գիտական տնօրեն, Ավստրիայի Գրացի համալսարանի բիոբանկի հիմնադիր տնօրեն Կարինե Սարգսյանը ելույթ է ունեցել ՄԱԿ-ի տնտեսական և սոցիալական խորհրդի նիստում: «Արդարությունը թվային դարում. կանանց առողջության իրավունքի առաջխաղացումը թվային առումով մեկուսացված միջավայրերում» խորագրով ներկայացուցչական քննարկման ընթացքում հայաագի գիտնականին ներկայացրեց թվային առողջապահության ոլորտում գրագիտության բարձրացմամբ զբաղվող հունական «Նանոպուլոս» հիմնադրամի համահիմնադիր և գործադիր տնօրեն Օլգա Ցորցատու Նանոպուլոն: «Կարինե Սարգսյանն այսօր նորարարության և հավասարության խաչմերուկում աշխատող ամենաազդեցիկ գիտական ձայներից մեկն է։ Եվ մենք իսկապես պատիվ ունենք ողջունել նրան այստեղ։ Նրա փորձը եզակիորեն հնարավորություն է տալիս նրան խոսելու այն հարցի շուրջ, որը չափազանց հաճախ անտեսվում է. Ո՞վ է ներկայացված և ո՞վ՝ ոչ մեր ամենաառաջադեմ բժշկական տեխնոլոգիաները ձևավորող տվյալներում։ Նա այն մարդն է, որի աշխատանքը ոչ թե պարզապես առաջ է մղում գիտությունը, այլ պահանջում է, որպեսզի գիտությունը հաշվետու լինի այն մարդկանց առջև, որոնց նախատեսված է ծառայելու», – ընդգծեց հույն գործիչը։
Ճշգրիտ բժշկության և ուռուցքաբանության ոլորտներում թվային գործիքները և տվյալների վրա հիմնված հետազոտություններն արագ զարգանում են: Ինչպե՞ս կարող ենք ապահովել, որպեսզի կանայք բավարար չափով ներկայացված լինեն այս նորարարությունները հիմնավորող տվյալներում:
Պատասխանելով հարցին` պրոֆեսոր Սարգսյանը նշեց, որ ճշգրիտ բժշկության և ուռուցքաբանության մեջ արհեստական բանականության գործիքները հիմնված են կլինիկական փորձարկումներից, գրանցամատյաններից և իրական աշխարհի ապացույցներից ստացված վերապատրաստման տվյալների վրա: «Երբ այս աղբյուրները թերներկայացնում են կանանց հիվանդության բեռը, արդյունքում ստացված մոդելներն արտացոլում են պատմական անհավասարակշռությունները, այլ ոչ թե կենսաբանական իրականությունը, ինչը, հնարավոր է, հանգեցնի կին պացիենտների համար ոչ օպտիմալ ցուցանիշների: Վերջին վերլուծությունները հաստատում են շարունակական բացթողումները. FDA-ի կողմից հաստատված ժամանակակից քաղցկեղի թերապիաներին աջակցող կարևորագույն փորձարկումներում (2024 թվականի տվյալներով), կանայք կազմել են մասնակիցների միայն 40.7%-ը (24 538 կին` ընդդեմ 35 678 տղամարդու)` չնայած այն հանգամանքին, որ որոշ ենթատիպերում կանանց վրա ազդել են համեմատելի կամ ավելի բարձր մակարդակներով: Սիրտանոթային փորձարկումներում (2017–2024, >1.39 միլիոն մասնակից) կանայք կազմել են, ընդհանուր առմամբ, մոտավորապես 41%-ը, նույնիսկ` ավելի ցածր համամասնությամբ, այնպիսի հիմնական ոլորտներում, ինչպիսիք են սրտի իշեմիկ հիվանդությունը և սրտի անբավարարությունը: Մեծ Բրիտանիայի MHRA-ի կողմից ներկայացված նյութերը (2019–2023) ցույց են տալիս, որ փորձարկումների 90%-ը նախատեսված է եղել երկու սեռերի մասնակցության համար, սակայն միայն կանանց մասնակցությամբ փորձարկումները կազմել են ընդամենը 3.7%՝ համեմատած միայն տղամարդկանց մասնակցությամբ 6.1%-ի հետ։ Վերջերս հաստատված կրծքագեղձի քաղցկեղի փորձարկումներում սևամորթ կանանց ներկայացվածությունը կազմել է ընդամենը 0.6%, չնայած` սևամորթ կանանց մոտ կրծքագեղձի քաղցկեղից մահացության մակարդակը 40%-ով ավելի բարձր է, քան սպիտակամորթ կանանց մոտ», – հայտնեց Կարինե Սարգսյանը։
Այս անհավասարակշռությունները, նրա փոխանցմամբ, տարածվում են նաև արհեստական բանականության կիրառությունների վրա. տղամարդկանց տվյալների վրա հիմնված մոդելները կարող են թերագնահատել կանանց մոտ սիրտանոթային ռիսկերը (ախտանիշների դրսևորման տարբերությունների պատճառով), տալ ավելի քիչ ճշգրիտ դեղաչափի առաջարկություններ (տղամարդկանց մոտ շեղված ֆարմակոկինետիկ ուսումնասիրություններից) կամ ցույց տալ կանանց մոտ կրծքավանդակի պատկերագրության ախտորոշիչ արդյունավետության նվազում։ «Թվային անջրպետն է’լ ավելի է խորացնում սա. 2025 թվականի դրությամբ` համացանցի օգտագործման գլոբալ գենդերային հավասարության միավորը մնում է 0.92 (անփոփոխ 2019 թվականից ի վեր), որտեղ ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում բջջային ինտերնետ օգտագործող կանայք օգտագործում են մոտավորապես 235-320 միլիոնով տղամարդկանցից պակաս, իսկ Հարավային Ասիայում և Ենթասահարյան Աֆրիկայում, ընդհանուր առմամբ, 885 միլիոն կին չունի ինտերնետ կապ՝ անհամաչափորեն», – շեշտեց պրոֆեսորը։
Այս ապացույցների բացը համակարգված կերպով լրացնելու համար նա առաջարկեց.
Այս քայլերը, Կարինե Սարգսյանի խոսքով, կարող են օգնել, որպեսզի արհեստական բանականությունն արտացոլի մարդու համապարփակ կենսաբանությունը, այլ ոչ թե պահպանի ընտրողական պատմական օրինաչափությունները։
Ի՞նչ դեր կարող է խաղալ տրանսլացիոն բժշկությունը առաջատար կենսաբժշկական նորարարության և կանանց համար առողջապահության հավասար հասանելիության միջև եղած բացը լրացնելու գործում։
Տրանսլացիոն բժշկությունը, ըստ Կարինե Սարգսյանի, ծառայում է որպես կարևորագույն կամուրջ` գիտական հայտնագործություններից մինչև կլինիկական կիրառություն, սակայն նորարարության ժամանակացույցը ցույց է տալիս անհավասար առաջընթաց տարբեր ոլորտներում։ «Դա Վինչի վիրաբուժական համակարգը 2000 թվականին ստացել է FDA թույլտվությունը ընդհանուր լապարասկոպիկ միջամտությունների համար՝ վաղ շեշտը դնելով ուրոլոգիական կիրառությունների վրա (օրինակ՝ ռադիկալ պրոստատէկտոմիա), որին հաջորդել է 2005 թվականին հատուկ գինեկոլոգիական թույլտվությունն այնպիսի միջամտությունների համար, ինչպիսիք են հիստերէկտոմիան և միոմէկտոմիան, բայց օգտագործվում է միայն դեպքերի 39%-ում։ Այս հարթակն այդ ժամանակվանից ի վեր հնարավորություն է տվել կիրառել նվազագույն ինվազիվ մոտեցումներ՝ փաստաթղթավորված առավելություններով՝ արյան կորստի նվազեցման, հոսպիտալացման ավելի կարճ տևողության և գինեկոլոգիական բազմաթիվ հիվանդությունների ավելի արագ վերականգնման առումով», – նշեց պրոֆեսորը։ Ի հակադրություն սրա, Կարինե Սարգսյանի համոզմամբ, գինեկոլոգիական խնամքի հիմնական գործիքները սահմանափակ զարգացում են ապրել: «19-րդ դարի կեսերին կատարելագործված երկփեղկանի հեշտոցային հայելին (օրինակ՝ Կուսկոյի դիզայնը ~1870, Գրեյվսի իտերացիան), պահպանում է իր հիմնարար ձևը՝ չնայած կոնքի զննումների, ՊԱՊ սկրինինգի և մանր միջամտությունների ժամանակ պացիենտների անհարմարության մասին անընդհատ հաղորդագրությունների: Տենակուլումի նման գործիքները թվագրվում են 1800-ականների վերջերին: Մինչդեռ վերջին առաջարկները ուսումնասիրում են հիվանդակենտրոն վերաձևավորումները (օրինակ՝ բազմաթերթ կամ էրգոնոմիկ այլընտրանքներ), լայն տարածումը մնում է դանդաղ՝ համեմատած բարդ ռոբոտային համակարգերի առաջընթացի հետ։ Այս անհամապատասխանությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են թարգմանչական ուղիներն առաջնահերթություն տալ բարդագույն նորարարություններին (հաճախ` առաջին անգամ վավերացվել են տղամարդկանց գերակշռող ոլորտներում), մինչդեռ կանանց առօրյա առողջության համար հիմնարար գործիքներն ավելի աստիճանաբար են զարգանում», – նկատեց Կարինե Սարգսյանը:
Համաշխարհային մասշտաբով, ըստ նրա, հասանելիության բացերը մեծանում են թվային բացառված և ցածր գրագիտության համատեքստերում՝ անհամաչափորեն ազդելով կանանց վրա։ «Տրանսլացիոն բժշկությունը կարող է օգնել լրացնել այս բացթողումները՝
